केवळ परीक्षेचेच नाही, तर आता लहान मुलांचे मानसिक आरोग्य (Children’s Mental Health) चिंतेचा विषय बनले आहे. एका ताज्या पाहणीनुसार, महाराष्ट्रातील अनेक मुलांमध्ये ताण (Stress), चिंता (Anxiety), झोपेच्या समस्या आणि आत्मविश्वास कमी होण्याच्या तक्रारी वाढल्या आहेत.

युनिसेफच्या (UNICEF) अहवालानुसार, भारतातील प्रत्येक सात मुलांपैकी एक मुल मानसिक आरोग्याच्या (Mental Health) समस्येने त्रस्त आहे. महाराष्ट्रातही हीच स्थिती दिसून येत आहे. शाळेतील तीव्र स्पर्धा, पालकांच्या अवास्तव अपेक्षा, आणि स्मार्टफोन (Smartphone) व टॅबलेट (Tablet) सारख्या डिजिटल उपकरणांचा अतिवापर ही यामागील प्रमुख कारणे आहेत. यामुळे मुलांच्या नैसर्गिक विकासावर परिणाम होत आहे.

ताण-नैराश्याची प्रमुख लक्षणे

झोपेच्या समस्यांपासून ते उदासीनता आणि नैराश्यासारख्या (Depression) गंभीर तक्रारी आता समोर येत आहेत. अनेक मुलांना लहान वयातच एकाकीपणा जाणवतो आणि मित्रमंडळींमध्ये मिसळण्याची इच्छाही कमी होते. एका बाल मानसशास्त्रज्ञ (Psychologist) डॉ. रीना कुलकर्णी सांगतात, “आता मुलांना फक्त परीक्षाच नाही, तर त्यांची मानसिक स्थिती व भावनिक आरोग्य देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यांना मोकळेपणाने भावना व्यक्त करण्यासाठी प्रोत्साहन देणे गरजेचे आहे.”

उपाययोजना: पालक, शिक्षक आणि सरकारची जबाबदारी

या समस्येवर मात करण्यासाठी शिक्षक, पालक आणि मानसशास्त्रज्ञ (Psychologists) यांनी एकमत व्यक्त केले आहे.

• मुलांशी संवाद: मुलांशी मोकळा संवाद साधणे, त्यांना त्यांच्या आवडीनुसार वेळ देणे आणि पुरेशी विश्रांती मिळू देणे हे सर्वात महत्त्वाचे उपाय आहेत.
• शाळांमध्ये समुपदेशक: अनेक शाळांनी आता मानसिक आरोग्य (Mental Health) सेशन आणि समूह चर्चासत्रे सुरू केली आहेत. तसेच, शाळांमध्ये समुपदेशक (Counsellor) नियुक्त करण्याची योजना आखली जात आहे.
• शासकीय उपाययोजना: सरकार मानसिक आरोग्यासाठी (Mental Health) बाल-मानसशास्त्रज्ञांचा अधिक समावेश, आणि डिजिटल हेल्पलाइन (Digital Helpline) सुविधा विकसित करणार आहे.
• माइंडफुलनेस आणि योगा: शाळांमध्ये “माइंडफुलनेस” (Mindfulness), योगा (Yoga) आणि ताण व्यवस्थापनाचे (Stress Management) कार्यक्रम नियमितपणे आयोजित करण्याची अपेक्षा आहे.

लहान मुलांचे मानसिक आरोग्य हे केवळ त्यांच्या शिक्षणासाठीच नव्हे, तर त्यांच्या संपूर्ण भवितव्यासाठीही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ‘शांत आणि आनंदी मनच एक उत्तम नागरिक घडवते’ या विचारावर विश्वास ठेवून, आजच्या पिढीच्या मानसिक आरोग्याच्या तक्रारींवर वेळीच उपाय करणे आवश्यक आहे.